de balans van braem
provincie Antwerpen

De wereldstad van Julien Schillemans

Tijdens het interbellum trachtten de modernisten de stedenbouw te vernieuwen. Voor hen moest het complexe, historisch gegroeide stadscentrum plaats ruimen voor de rationeel geplande, in aparte functies (wonen, werken, recreatie en verkeer) gezoneerde stad. In sommige gevallen waagden deze ontwerpers zich ook aan grootschalige projecten. Niet alleen de eigen regio kwam dan aan bod, ook het nationale grondgebied en zelfs de hele planeet werd vormgegeven volgens hun stedenbouwkundige principes. De hoofdrolspelers van dit avontuur waren gewoonlijk jonge architecten die met grote belangstelling de ontwikkeling van het stedenbouwkundige denken in de Sovjetunie volgden. In die lijn, met slechts een verschil van enkele jaren, ontwikkelden de Antwerpse architecten Renaat Braem (1910-2001) en Julien Schillemans (1906-1943) hun visie op een moderne stedelijke structuur.

De stedelijke structuur die Renaat Braem vanaf 1934 verdedigde, was een lijnstad, een honderd kilometer lange agglomeratie die zich uitstrekte van Antwerpen tot Luik. Ze was samengesteld uit zes parallelle bandzones: een transportzone (het Albertkanaal en eventueel een spoorweg), een industriezone, een autosnelweg, een groenzone (als buffer), een woonstrook en een zone ‘kleinlandbouw’. Zijn bedoeling was een rationele productiewijze te koppelen aan een bevrijd wonen, nauw betrokken op de natuur.

De ideeën van  Julien Schillemans kregen al enkele jaren vroeger vorm in zijn utopische wereldstadproject. Volgens dit project moest de wereldbevolking geconcentreerd gaan wonen, te midden van de natuur en omgeven door een ragfijn netwerk van accommodaties. Zijn wereldstad omvatte een keten van 44 cirkelvormige megastructuren die elk onderdak boden aan 35 miljoen inwoners. Ze bestonden telkens uit twee waaiers met langgerekte, in het groen gelegen woonstroken, waarin appartementen en allerlei collectieve voorzieningen ondergebracht waren. Tussen beide waaiers lag een sector voor industrie en administratie en een sector voor cultuur en onderwijs. In het centrum van de cirkel was een groot bosrijk park met allerlei medische- en onderwijsinfrastructuur aangelegd, omgeven door een ringweg en een metro. Merkwaardig genoeg werd de uitvoering van dit utopische project op het einde van de jaren 1930 door een Antwerpse socialistische splinterpartij, de Technocraten, als één van haar belangrijke programmapunten naar voren geschoven.

Braem had grote bewondering voor het wereldstadproject van zijn vriend Schillemans. In enkele van zijn geschriften geeft hij, zich baserend op zijn herinneringen en enkele vage foto’s, zijn indrukken weer.


Braem werkte zijn hele carrière aan grootschalige stedenbouwkundige projecten. In de jaren 1960 ontwikkelde hij zijn Bandstad België, een lineaire structuur die de Belgische steden en industriebekkens met elkaar verbond. Beeldfragment uit \'Renaat Braem architect urbanist\', interview door Ludo Simons voor het BRT-programma <em>Curriculum</em> (18 januari 1980). (© VRT-Beeldarchief)



literatuur

Braem, R., ‘Bandstad België’, Kontakt 13 (1969) 16-22.
Braem, R., De stad van morgen (overdruk Brussel 1982) 35 en 74-75
Braem, R., ‘Julien Schillemans, geniaal architekt’, in Julien Schillemans architekt (tent. cat. Antwerpen 1976) 11-15.
‘Nooit gebouwd’, Vlaanderen afl. 237 (1991).
Strauven, F. en De Meyer, R., ‘J. Schillemans’, in M. De Kooning ed., Horta and after. 25 Masters of Modern Architecture in Belgium (Gent 2001) 144-151.
Strauven, F., Renaat Braem. De dialectische avonturen van een Vlaams functionalist (Brussel 1983).
Thiers, D., ‘Julien Schillemans, visionair architect en wereldburger’, Brood en Rozen 7 (2002) 36-47.





Braem stelt

Voor een uitgesproken kommunist was het echter een geestelijk waagspel op de uiterste randen van het Marxisme een ideale wereld-stad te willen ontwerpen. Het raakt inderdaad aan een wereldvreemd idealisme, zich volkomen los te maken van de toestanden waarin men leeft, om een utopisch paradijs in de toekomst te projekteren. Men weet immers dat het ideaal mede met de tijd evolueert en de toekomst niet binnen een plan te binden en te omschrijven valt. Zoals de wereldsteden van Schillemans echter ontworpen werden zijn ze de synthese van wat in het hoofd van de architekt leefde als antwoord op al wat hem in de wereld als miezerig en verwerpelijk voorkwam, en dit was heel veel. Tegenover de dwang van de ekonomie en het platvloers materialisme stelt hij de mogelijkheden van de hedendaagse technologie en een volkomen ongebonden verbeelding. Men moet deze plannen aanvaarden als een perfekte geestelijke konstruktie, een gigantische technische poëzie, die echter niet van de werkelijkheden losgeslagen science fiction betekent, maar de oplossing van de som van de problemen die zich voor ons samen opdringen inzake Ecologie, Maatschappij, Techniek, Kultuur, Etiek en Esthetiek. Het geheel wordt aldus een utopie der Utopiën.

In ’t kort gaat het om: het koncentreren der wereldbevolking in zes supersteden, gelegen op de daartoe meest geschikte plaatsen op aarde, d.w.z. het beste klimaat, vruchtbaarheid, enz. Deze steden, die tevens de essentiële industrieën bevatten, liggen langs verkeersbanen voor mensen en produkten. Nevens de waaiervormig opgestelde industrie-stroken vinden we de stedelijke woonkompleksen, geënt op een cirkelvormige metro, de middenruimte is leeg, behalve voor de hospitalen, kultuur, enz. In deze reusachtige blokken is alles gericht op een kollektivisme dat alle levensuitingen omvat, van eetzalen voor 1.250 man tot geweldige kultuurgebouwen. Voor het wonen zelf zijn immense flatgebouwen voorzien.
(…)
In een tijd van kosmische ondernemingen, die Schillemans zelf helaas niet heeft kunnen beleven, lijkt me zijn visie de juiste schaal te bezitten voor de mensheid van de XXe eeuw. Vanzelfsprekend botst deze toekomstvreugdige konceptie met de thans door de jeugd en oppervlakkig ook door de besturen gehuldigde terugkeer naar zogenaamde menselijke schaal en folkloristische straatjesgeest. (…) De utopie van Schillemans is de juiste stedebouwkundige paralleel met atoomenergie, maanreizen, planetaire onderzoekingstochten, maar ook met de organisatie van ekonomie, politiek, kultuur op planetaire schaal, waarbij de winstdrijfveer uitgeschakeld is en de arbeid onmetelijke mogelijkheden verkrijgt.

We kunnen in het verschiet een nieuw mensentype ontwaren(…) Het gaat er om modellen te bedenken voor het leefmilieu van die nieuwe mens. Schillemans deed dit in de vorm van een monumentale wereldomvattende umschwung, waarbij zaken als wijkgeest, straatjessolidariteit, de ouderling op een stoeltje voor zijn deur, de geburen koutend over de kat van de bakker enz. door hem als antikwarisch geleuter van de tafel zijn gevaagd. Wij zijn nu zo ver dat wij er wel rekening mee houden. Dit is echter geen reden om ons daartoe te beperken en dat is wat de romantische begijnhofprofeten thans doen. Het is een mode met konservatieve politieke achtergrond, die wel zal verdwijnen als men – wegens de ontzettende sociale kulturele en milieuproblemen - verplicht gaat zijn helder te denken, groot en groots te zien ! Op dat moment zal het de moeite lonen de utopieën te gaan onderzoeken en er de positieve elementen, die er zeker in besloten zitten, uit te halen en tot vruchtbaarheid te brengen. Alsdan zal men zeker weer aan Julien Schillemans denken, voorbarig organisator van poëtische ruimte voor de tijd der kosmonauten.


quote uit
R. Braem, ‘Julien Schillemans, geniaal architekt’, in Julien Schillemans architekt (tent. cat. Antwerpen 1976) 13-15.

1/2

vorigevolgende
7 beelden
vergroot foto's
In verschillende publicaties kwam de Russische architectuur aan bod. Erg populair bij de Belgische modernisten was het boek van El Lissitzky, <em>Russland, Neues Bauen in der Welt</em> uit 1930.
In verschillende publicaties kwam de Russische architectuur aan bod. Erg populair bij de Belgische modernisten was het boek van El Lissitzky, <em>Russland, Neues Bauen in der Welt</em> uit 1930.Het idee van wonen en werken te midden van de natuur stond centraal in het wereldstadproject van Julien Schillemans.Schematische voorstelling van de wereldstad van Julien Schillemans. Links het plan van de stad, rechts het plan van het verkeer.Julien Schillemans voorzag grote zones ongerepte natuur tussen de lijnsteden. Gezicht op een woonblok met wandelterras of brug op pilotis, temidden van het groen.Julien Schillemans. Perspectieftekening van een woningcomplex, met binnenaanzichten van een woning.Samenstellingsplan van een woonblok in de wereldstad van Julien Schillemans, met doorsneden en binnenaanzichten.Julien Schillemans. Bovenaanzicht van enkele cultuurgebouwen, gesitueerd aan het uiteinde van een woonblok.