de balans van braem
provincie Antwerpen

Een nieuw ziekenhuis voor Antwerpen: Middelheim

In 1957 geeft de toenmalige Antwerpse Commissie van Openbare Onderstand Renaat Braem de opdracht voor de bouw van het Middelheim Ziekenhuis. Om zijn beperkte ervaring met grote projecten te compenseren stelt Braem voor Alfons Francken (1882-1958) bij het project te betrekken. Tijdens het ontwerpproces vervolledigt een derde architect, Karel Van Riel (1906-1995), de ploeg en moet Francken wegens gezondheidsredenen afhaken. De verdere uitwerking van het project legt de verschillen tussen Van Riel en Braem bloot. Voor Van Riel is een ziekenhuis een gebouw waar mensen ziek binnen komen, hun behandeling krijgen en weer buitengaan. Voor Braem speelt de architectuur zelf een wezenlijke rol in het genezingsproces. Na enkele hevige discussies laat Braem het project volledig over aan zijn collega. Zijn naam prijkt onder dit project, al beperkt zijn inbreng zich tot enkele vroege schetsen. Van Riel groeit in de jaren zestig en zeventig verder uit tot een specialist in het bouwen van ziekenhuizen, rustoorden en kraamklinieken. Vandaag is deze discussie tussen Braem en Van Riel brandend actueel, ditmaal met dure woorden als 'sick building syndrome' en 'healing environment'. De laatste stelling wint, met dank aan het pionierswerk van de Amerikaanse gedragspsycholoog Roger Ulrich, meer en meer terrein.


literatuur

Braem, R., Het schoonste land ter wereld (Leuven 1987).
aureys, Dirk, Bouwen in beeld. De collectie van het Architectuurarchief van de Provincie Antwerpen (Antwerpen 2004).
Metz, T., ‘De geneeskracht van een fraai uitzicht’, nrc de week (19 juli 2010) 22-23.





Braem stelt

Met Van Riel kwam ik niet zo goed overeen. Volgens mij moest de architectuur de zieken genezen, ondanks de dokters, maar hierin verschilde ik grondig van mening met mijn collega. Hij was een nuchter positivist, zeker een volbloed conservatief liberaal. M.i. is dat niet de basis waaruit architectuur kan worden geschapen. Architectuur moet een blijvend wonder zijn, een bron van poëzie, een levend organisme dat via sprekende ruimtelijke verhoudingen iets positiefs in de mens wakker maakt. Van Riel zag het ziekenhuis als een fabriek waar iemand ziek binnenkomt en genezen of dood buitengaat, meer niet, en daarom gaat het er in het Middelheim uiteindelijk functioneel correct aan toe, als in een spoorwegstation, maar mankeert het er aan de voortdurende zorg die ons helpt te leven, het mystieke van de in stenen uitgesproken liefde.
Het talrijk bemande bureau van Van Riel zorgde voor de tekeningen, maar hield daarbij totaal geen rekening met mijn vele getekende suggesties, wat mij ten slotte wrevelig stemde. Wij hadden nu en dan hevige discussies. Het gebeurde eens dat het bloed uit mijn neus spoot en de secretaressen ijlings ijs moesten halen om het bloed te stelpen. Maar dit hielp niet om een menselijker architectuur voort te brengen, zodat ik ten slotte de pijp aan Maarten gaf en het project volledig aan Van Riel overliet. Van Riel had geen slecht karakter, maar hij zat vast in een gevoelsvreemde opvatting die tot de laatste snik functioneel en zakelijk gefundeerd wilde zijn.
Het ziekenhuis is dan geworden wat het nu is. Mijn naam staat ook in gulden letters in de hal, maar mijn prestaties zijn eigenlijk tot de aanvankelijke studies beperkt gebleven.


quote uit
R. Braem, Het schoonste land ter wereld (Leuven 1987) 122-123.

12 beelden
vergroot foto's
Karel Van Riel en Renaat Braem. Tekening Middelheim Ziekenhuis, Floraliënlaan in Antwerpen (1957)
Karel Van Riel en Renaat Braem. Tekening Middelheim Ziekenhuis, Floraliënlaan in Antwerpen (1957)Karel Van Riel en Renaat Braem. Tekening Middelheim Ziekenhuis, Floraliënlaan in Antwerpen (1957)Karel Van Riel en Renaat Braem. Ontwerp Middelheim Ziekenhuis, Floraliënlaan in Antwerpen (1957)Karel Van Riel en Renaat Braem. Maquette Middelheim Ziekenhuis, Floraliënlaan in Antwerpen (1957)Karel Van Riel en Renaat Braem. Maquette Middelheim Ziekenhuis, Floraliënlaan in Antwerpen (1957)Karel Van Riel en Renaat Braem. Middelheim Ziekenhuis, Floraliënlaan in Antwerpen (1957)Karel Van Riel en Renaat Braem. Middelheim Ziekenhuis, Floraliënlaan in Antwerpen (1957)Karel Van Riel en Renaat Braem. Middelheim Ziekenhuis, Floraliënlaan in Antwerpen (1957)Karel Van Riel en Renaat Braem. Middelheim Ziekenhuis, Floraliënlaan in Antwerpen (1957)Karel Van Riel en Renaat Braem. Middelheim Ziekenhuis, Floraliënlaan in Antwerpen (1957)Karel Van Riel. Ziekenhuis Saint-Georges in Bergen (1958)Karel Van Riel en J. Dewandre. Ziekenhuis Virga Jesse in Hasselt (1961)